مقوله عقلانیت در سیره امام رضا(ع)

نگاهی گذرا به اسناد تاریخی تشیع نشان دهنده این واقعیت است که وبلاگ امام کلمه ت وبلاگ امام کلمه رضا (ع) در دورانی واقع شده بود که نهضت ترجمه شکل گرفته و سیل انـواع علـوم و معارف بشری به دنیای اسلام سرازیر شده بود ظهور نهضت ترجمه به واسطه مأمون و ترویج موج عقلگرایی افراطی معتزله شرایط بحرانی را بوجود آورده بود. دکتر طه حسین اندیشمند مصری در این باره مینویسد :«چیزی نگذشت کـه مسـلمانان بـا فرهنگ های بیگانه به خصوص با فرهنگ یونانی و از همه بیشتر بـا فلسـفه یونـان آشـنا شـدند. اینها روی مسلمانان اثر گذاشت و آن را وسیله دفاع از دین خود قرار دادند آنگـاه قـدمی فراتر نهادند و عقل قاصر بشری را برهر چیـزی حـاکم شـمردند و گمـان کردنـد تنھـا عقـل سرچشمه معرفت است و تدریجاً خود را بینیاز از سرچشمه وحی دانستند. این ایمان افراطـی به عقل، آنان را فریفته ساخت و به افراط و دوری از حق گرفتـار آمدنـد. » (طـه حسـین، ۱۳۳۹، ۲۶۶ (بنابراین تاکید افراطی برخی نحله ها و جریانات فکری فرهنگی در عـالم اسـلام بـر عقـل گرایـی از یکسو و مخالفت شدید برخی دیگر از جریانات فکری فرنگی در عـالم اسـلام بـاهر گونـه استفاده از محصولات عقلی سایر اقوام در جهت تبیین و دفاع از آموزه های اسلامی باعـث شـد تا جهان اسلام به شدت دچارالتهاب و تشویش فکری عقیدتی شود در چنین شـرایطی جایگاه ولایت عهدی نیز این امکان را برای وبلاگ امام کلمه رضا (ع) به وجود آورد که بتواند نسبت به نیاز معرفتـی زمـان خـویش یعنـی تبیـین جایگـاه وبلاگ عقلانیت کلمه در اسلام، زمینه سازی هایی فکری وعلمی را انجام دهد؛از جمله اینکه با اندیشمندان و علمای ادیان مختلف به مباحثات علمی بپردازد(ر.ک : سلطانی ،۱۳۹۴ :۸۷) ؛از جمله این موارد میتوان از مناظره با جاثلیق مسیحی و عمران صائبی نام برد [i] .

در وبلاگ عقلانیت کلمه مورد نظر وبلاگ امام کلمه رضا (ع) ، به تأکید برتقابل عقل و جهل- یکی به عنوان دوست قابل اعتماد و دیگری به عنوان دشمن انسان _برمی خوریم[ii] در راستای این نگاه، انسانی که به پشتوانه عقل خود عملی را انجام می دهد پشیمان نمی شود [iii] و والاترین مرتبه وبلاگ عقلانیت کلمه برای او معرفت و شناختی ست که نسبت به خویش می یابد[iv] برای وبلاگ امام کلمه عقل اجتماعی هم اهمیت داشته است چنانچه ؛تحمل سختیها ،مراقبت در برابر دشمنان ، مدارا و فروتنی در مواجهه با دوستان ، گشاده رویی با مردم و رفتار محتاطانه در برابر صاحبان قدرت ازمصادیق آن دانسته شده است[v].

امام به طور ویژه هم به لزوم به کارگیری عقل و تدبیر در امر معیشت منزل به افراد تذکر داده)[vi] و هم به رعایت این اصل در انتصابهای سیاسی تأکید نموده است [vii] . تا کار به افراد شایسته سپرده شود و سود جویان و افراد متظاهر،نتوانند درمسند کار قرارگرفته و فرصت دست اندازی به سرمایه های جامعه را پیدا کنند.

امام رضا (ع) به اهمیت علم و دانش نیز توجه داشته است: از جمله اینکه دانش را از نشانه های دین شناسی دانسته[viii] و آنرا به گنجینه ای در بسته تشبیه نموده که کلید دستیابی به آن پرسش است[ix].

«در ﺗﻮاﻓﻖ ﺟﻤﻌﯽ همچون ﻋﻠﻢ، روش های ﻣﻘﺒﻮﻟﯽ ﺑﺮای ﺣﺼﻮل ﺗﻮاﻓـﻖ در ادﯾـﺎن ﻧﯿﺰ وﺟﻮد دارد. ﻣﺜﻼً روش اﺳﺘﺪﻻل ﻋﻘﻼﻧﯽ ﮐﻪ ﺑـﺮ اﺳـﺎس آن ﯾـﮏ دﯾـﻦ ﻣـﺪﻋﯿﺎت ﺧـﻮد را در ﺑﺮاﺑـﺮ ﻧﻈﺮﯾﺎت رﻗﯿﺐ اﺛﺒﺎت ﻣﯽﮐﻨﺪ و ﯾﺎ ﻣﺴﺄﻟﻪ اﻋﺠﺎز ﮐﻪ ﺻﺪق ﻣﺪﻋﺎی اوﻟﯿﺎی دﯾـﻦ را ﻧﺸـﺎن ﻣـﯽ دهد و ﯾـﺎ آزﻣﻮن ﺗﺎرﯾﺨﯽ ﯾﮏ دﯾﻦ ﮐﻪ ﺗﺄﺛﯿﺮ آن را ﺑﺮ ﺣﯿﺎت ﺑﺸﺮی هویداﻣﯽﺳﺎزد، روشهایی هستند ﮐـﻪ اﮔـﺮدرﺳﺖ ﺑﻪ ﮐﺎر ﮔﺮﻓﺘﻪ ﺷﻮﻧﺪ و ﺑﺪون ﺗﻌﺼﺐ و ﻟﺠﺎﺟﺖ ﻣﺒﻨﺎی ﮔﻔﺖوﮔﻮ ﻗﺮار ﮔﯿﺮﻧﺪ در دﯾﻦ ﻧﯿـﺰ اﻣﮑـﺎن ﺣﺼﻮل ﺗﻮاﻓﻘﯽ ﺟﻤﻌﯽ را ﺑﻪ وﺟﻮد ﻣﯽآورﻧﺪ».مصادیق چنین رویه و توافقات عقلانی و علمی در وبلاگ سیره کلمه امام رضا (ع) به وضوح قابل مشاهده است و موارد متعددی از شرکت داوطلبانه امام در مباحثات علمی با دانشمندان و علمای ادیان مختلف گزارش شده است؛ که با هدف تبیین منطقی و متکی بر وبلاگ عقلانیت کلمه بنیانهای اعتقادی و فکری اسلام صورت می گرفته است .

امام از ضرورت استفاده از مراتب عقل ورزی در جهت تبیین و دفـاع از آمـوزه های دینی بوده است مطلع بوده است ؛ ایـنکه می بایست معانـی دین را باتوجه به سطح پذیرش مردم برای آنها تبیین نمود؛ برای برخی از افراد موعظه دینی و بـرای عده ای بیان نکات منطقی و بـرای مراتب بالاتر از دلایل محکم تر عقلانی اغنا کننده است.

یک نگاه اجمالی به مناظرات و مباحثات امام رضا (ع) با پیروان سایر ادیان و مکاتب کـه در ھمه آنها بعد عقلانی و منطقی کاملا نمود دارد بیانگر ایـن حقیقـت اسـت کـه امام بـرای دفاع از یک امر قدسـی یعنـی اعتقـادات دینـی کـه ضـمنا نمـاد معنویـت در جامعـه اسـت از روشهای عقلی مورد اتفاق ھمه پیروان ادیان و مکاتب استفاده نموده است.

در وبلاگ سیره کلمه امام رضا(ع)بهره مندی از عقل و دانش تضمینی برای موفقیت درامور زندگی است؛ از اینرو در موقعیتهای مختلف به مردم توصیه نموده است که ملاک انجام اعمال وتصمیم گیری در امورشان عقل باشد نه سنتهای جاهلانه پیشینیان و عملکرد گذشتگان . امام مردم را از پیروی کورکورانه از اجداد وسنتهایشان نهی نموده و استدلال می کندکه ؛ این امکان وجود دارد گذشتگان به واسطه جهل و حماقت مرتکب خطاء شده باشند و تکرار خطای گذشتگان خود خطای مضاعف و دور از خرد و وبلاگ عقلانیت کلمه است.

این نوع نگرش به نحوه عملکرد فرد در زندگی که همراه با نفی صریح رسم گرایی و عرف پرستی است، به وضوح سبک زندگی دینی را ازسبک زندگی سنتی جدا می سازد و این امر را اثبات می کند که رویه ای که دین به بشر برای برگزیدن سبک زندگی پیشنهاد می دهد نه تنها سنت گرایانه و همراه با واپس گرایی نیست بلکه شاخص های آن منطبق بر اصول عقلانی و پیشروانه است.

درنگرش امام ،عمل بدون پشتوانه عقلی ،شکست و پشیمانی را در پی خواهد داشت و رویه زندگی افراد تا زمانی که با عقل و تدبیر همراه نباشد به سرانجام خوب و موفقیت آمیزی منجر نخواهد شد . تأکید امام بر تدبیرداشتن در فردی ترین مسائل زندگی از جمله معیشت مردم آغاز می شود . در این نوع نگاه عقل مانند دوستی است که انسان را به سمت راه درست راهنمایی می کند و از تاریکی و بیراهه دور نگه می دارد و بالاترین درجه برای آن با معرفت و شناخت کافی انسان نسبت به خود حاصل می شود .

چنین عقلانیتی با اتکاء به تعالیم قرآن و وبلاگ سیره کلمه پیشوایان دین از ارتباط میان عقل و ایمان برای انسان مسلمان قابل تحقق دانسته شده است ؛ملا صدرا بعنوان یکی از برجستهترین فلاسفه اسلامی،درآثار خود بارها و بارها از تأثیر مستقیم ایمان در معرفت بشری یاد کرده و ایمان را به نوری تشبیه نموده است که در پرتو آن مـیتوان بـه درک حقایق نایل شد.وی در جایی به این نکته ظریف چنین اشاره کرده و میگوید:«اما عقل نظری اگر به نور معرفت و ایمان منور شود و از قوه به فعل خارج شود،مانند چشم سـالمی خـواهد بود کـه منور به نور ملکوت شده و میتواند به درک حقایق نایل گردد.» [۱]وی در جای دیگر نیز با بیان این حـقیقت که ایمان نوری است که بواسطه آن عقل به ادراک حقایق واصل شـده و از قـوه بـه فعل میرسد،بر رابطه بین ایمان و عقل صحه میگذارد.

این نوع از عقلانیت بر خلاف عقلانیتی ست که در دنیاى مدرن، فضیلت یافته و صرفا”ابزارى است که بر مبنای لذت و منافع مادی بشر دست به انتخاب میزند و برجستهترین لایهی عقلانیت در این نوع اندیشه به شمار میآید ؛عقلانیتی که بـه نظر طرفداران آن، هیچ چیزی فینفسه معقول نیست، و همه ادعـاهای آن مـعطوف به هدفاند (Foley,1988:131 ) بنابراین یک عقلانیت محدود در چارچوب رابطهی ابزار و اهداف است. تأکید محض عقلانیت ابزاری بر دانش فنی و تکنولوژی و بیتوجهی به تعهدات و ارزشها، سبب شده است که انسان اسیر و بردهی تکنولوژی شود و در نهایت این نوع عقلانیت ،دین را از عرصهی زندگی بشر بیرون کرده و علم و فن را جایگزین آن مینماید. طبیعتا” در چنین شریطی سبک زندگی نیز بر مبنای انتخابهای عقل مدرن و حاکمیت مادی تکنولوژی شکل میگیرد و از منبع وحی و دین جدا خواهد ماند.

در وبلاگ سیره کلمه امام رضا (ع) موضوع بهره مندی از عقل هم در مورد خود فرد و هم در ارتباطش با جامعه مورد توجه بوده است؛ امام مردم را به در پیش گرفتن رفتار همراه با فروتنی، مدارا و محبت نسبت به یکدیگرتوصیه نموده است ؛که شاخص های عقلایی بودن روابط شخصی ،خانوادگی و اجتماعی افراد در یک سبک زندگی دینی دانسته شده اند .درواقع تأکید برعقلانیت بعنوان یک مفهوم ارزشی با پشتوانه اعتقادی و دینی ، از لوازم ضروری یک سبک زندگی موفق دانسته شده است.

این شاخص ها دقیقا” مفاهیمی هستند که امروزه نیز در علوم رفتاری و روانشناختی اجتماعی ، مورد توجه اندیشمندان و متخصصین مختلف قرار گرفته اند و در بسیاری ازموضوعات چالش برانگیز در حیات فردی و اجتماعی جامعه مورد بررسی و تحلیل قرار می گیرند.

امام همچنین مردم را به لزوم رفتار محتاطانه در برابر صاحبان قدرت و نیز لزوم به کارگیری عقل و تدبیر در انتساب افراد در جایگاههای سیاسی و حاکمیتی نیز توجه داده است؛ چرا که ساختارقدرت و حاکمیت سیاسی یک جامعه است که مستقیما” درشکل دهی به سبک زندگی اکثریت افراد آن جامعه مؤثر است. (ر. ک: پترنولتینگ، ۱۳۷۸).

بـا تـوجه به اینکه عوامل تاریخی، در شـکلگیری سـاختار اجتماعی مـؤثرند (نـراقی، ۱۳۸۵: ۵۰ ـ ۵۳) و حـکومت امروزی یک ملت، در خلق و خوی نسلهای آینـده تـأثیر میکند، (ر.ک: میل، ۱۳۷۶: ۲۰۰ ـ ۲۳۴) تداوم نوع خاصی از حکومت، بر شکلگیری و تثبیت سبک خاصی از زنـدگی مـؤثر است. حکومت در تعاملِ با مردم اسـت و نوع این تعامل، بر شـکلگیری فـضای اجتماعی و سیاسی و در نتیجه، روابط مـیان مـردم اثر میگذارد. پس میتوان یکی از کارکردهای حکومت را ساماندهی روابط اجتماعی دانست. حکومت با سـاماندهی نـظام ارتباطات اجتماعی، در خلق و خوی مـردم و شـیوه تـعامل آنها با یکـدیگر سـهم بزرگی دارد. به این ترتیب، نـوع حـکومت در شکلگیری سبک زندگی تأثیر چشمگیری دارد.

به عبارت دیگر، با توجه به اینکه سبک زنـدگی، مـجموعهای از بینشها، گرایشها و کنشها و همچنین همه حـوزههای رفـتاری انسان در عـرصههای سـیاسی، اقـتصادی، اجتماعی و فرهنگی را در بر مـیگیرد و وبلاگ مقوله کلمه ای فردی و جمعی است، یکی از شاخصهها و مؤلفههای مهم سبک زندگی در یک جامعه، در سطح کلان به نـوع روابـط اجتماعی آن جامعه بستگی دارد که یکی از عـوامل مـؤثر بـر آن، نـوع حـکومت است. نظام ارتـباطات اجـتماعی هم به عنوان یکی از مؤلفههای مهم سبک زندگی، تا حد زیادی نشاندهنده شخصیت اساسی هر جامعه اسـت و نـظام سـیاسی و نوع حکومت، از عوامل مؤثر بر این شخصیت اسـاسی هـستند؛ زیرا شـخصیت اسـاسی، مـدلی سـاده شده است که هدف از آن، نشان دادن ویژگیهای روانی مشترک میان گروههایی چند از اشخاص در یک جامعه خاص است. شمار شخصیتها در جامعهها به اندازه کافی، متعدد و تشابه آنان با یکدیگر نـیز چنان است که میتوان شخصیتی نوعی به دست آورد. شخصیت نوعی یا اساسی، هم با توجه به دادههای روانی مشابه تشکیل مییابد و هم با در نظر گرفتن شرایط اجتماعی و فرهنگی مشابه و بدینسان، شـبکهای پیچـیده از رفتارها، طرزتلقیها، واکنشها و همسازیها به دست میآید که شخصیت اساسی گروهی را تشکیل میدهند. (بیرو، ۱۳۷۵: ۳۰)

البته اثرگذاری نوع حکومت بر خلق و خویها، شخصیت اساسی و نوع روابط اجتماعی در یک جامعه، به مـعنای نـفی اثرگذاری دیگر عوامل یا وجود نوعی جبر اجتماعی نیست.

زیست اجتماعی ما با همه شئونش همانطور که واقعیتی عینی دارد، برساخته اجتماعی ما و شما و ایشان نیز هست .جهان اجتماعی پیوسته در حال ساخته شدن است. گویا جامعه با همه شئونش طوماری بسته است که مرتب از طریق درک عمومی مردم و تعاملات ایشان ودر اثنای تفسیری که از امور دارند، باز و گشوده میشود. به این ترتیب است که نهادها و اعمال و افکار اجتماعی به وجود میآیند و نظامهای دلالتی آن شکل میگیرند و شگفت این است که چیزی که ما ساختهایم بر خود ما سایه میاندازد و در ما و دیگران و نسلهای بعدی بهنحوی تأثیر میگذارد و این رشته سر دراز پیدا میکند و این چنین است که کارِ «برساختن اجتماعی واقعیت» ادامه مییابد (برگر ،۱۳۸۱ :۸۸).

در کنار موضوعات مطرح شده که نشان دهنده اهمیت رویه عقلانی فردی و اجتماعی در وبلاگ سیره کلمه رضوی است ،سخنان و روایاتی از امام رضا (ع)هم وجود دارد که در آن به اهمیت علم و دانش به عنوان وبلاگ مقوله کلمه تعیین کننده در رویه عقلایی سبک زندگی دینی اشاره شده است ؛ این اهمیت تا بدانجاست که امام آن را نشانه ای از دین شناسی دانسته و به پیروان خود توصیه میکند که در زندگی در پی دستیابی به سرمایه علم و دانش -که از نظر امام به گنجینه تشبیه شده است – باشند.

توصیه امام به پرسش و داشتن روحیه جستجو گری و تلاش در جهت کسب علم و دانش به عنوان یک گنجینه ، شاخص کلیدی است برای فهم نمای کلی که اسلام از یک زندگی معقول همراه با برخورداری و رفاه معرفی و ترسیم نموده است؛شاخصی که اساس و پایه حرکت روشنگری در اروپا و سنگ بنای تفکر در دنیای مدرن نیز بوده است. بنابراین با اتکاء به مصادیق ذکر شده می توان ادعا نمود که مؤلفه ای چون عقلانیت و ضرورت بهره مندی از علم و دانش ، وبلاگ مقوله کلمه ای اساسی و در متن سبک زندگی دینی ست و نه صرفا ” توصیه ای درکنار سایر امور زندگی و چنانکه ذکر شد امام رضا (ع) نیز آن را بعنوان معیار و شاخصی از دین شناسی فرد معرفی نموده است؛ برخلاف تصور غلط و رایجی که از تقابل ذهنی «عقل» و«علم » در مواجهه با «دین » در تفکر عامه رسوخ نموده است.

منبع

https://fa.shafaqna.com/news/609091/

کویریات...