نگاهی به آیین های عزاداری اقوام عرب خوزستان

ادغام آیین های عزاداری با سنت های محلی و فرهنگی جوامع شیعی، دلیل اصلی تنوع و تکثر این آیینهاست.در جامعه ای مانند ایران و تنوع خرده فرهنگهای محلی در مناطق مختلف سبب شده که گستره عظیمی از انواع آیین های عزاداری در طی تاریخ در اجتماعات شیعی ایرانی شکل بگیرند. آنچه در ادامه می خوانید توصیف گوشه ای از این آیین های عزاداری است که در بین اقوام عرب خوزستان مرسوم می باشد :

شبيه خواني عربي

شبيه خواني عربی يكي ديگر از انواع تعزيه ميان مردم عرب خوزستان است. نخستين شبيه خواني عربي در ايران در بين عرب هاي خوزستان در شهر «حر» با نام قديمي و محلي (بيت چريم) پايه گذاري شد.

مراسم شبيه واقعه كربلاو عزاداري امام حسين در اين منطقه ريشه تاريخي دارد، طبق تحقيقات محلي ابتدا اين مراسم توسط شيخ فرحان، شيخ غافل و شيخ فارس ابن شيخ سالم از قبيله آل كثير تيره بيت كريم (بيت چريم) برپا مي شده است..

اجرای این تعزیه هم به این ترتیب است که ؛ در صبح روزتاسوعا شترها را از روستایی به محل اجرای تعزیه در شهر می آورند .اکثر زنان با اسفند از شتران که نماد شتران اهل بیت می باشند استقبال میکنند خیابان مملو از جمعیت می شود .تعزیه روز تاسوعا مانند صبح عاشورا به نمایش گذاشتن صحنه شهادت امام و هفتاد و دوتن از یارانش و اسارت خانواده ایشان می باشد .البته تعزیه روز عاشورا بسیار مفصل تراست چنانچه از مناطق و شهرهای اطراف هم مردم برای تماشا می آیند . تغزیه روز عاشورا از ساعت 7 صبح با به صدادر آمدن طبل و دهل ها آغاز می شود و تا 5 عصر ادامه مییابد . و به ترتیب اکثر صحنه های مهم نبرد و شهادت امام و یارانش به نمایش گذارده می شود.

حضور ده ها سواركار با اسب هاي زيبا، همچنين شترهاي فراواني كه در اين نمايش ها استفاده مي شوند، فضاي سنتي را كه يادآور تاريخ است شكل مي دهد.

درکنار برگزاری تعزیه رسومی هم وجود دارد از جمله اینکه در تاسوعا وعاشورا زنان حاجتمند با پای پیاده پشت سر کاروان شتران راه می افتند و با گریه و سینه زنی آنها را همراهی میکنند.همچنین مرسوم است که از موی شتران تعزیه که نمادی از شتران کاروان اسرای اهل بیت اند برای تبرک و شفا ی بیماران برداشته شود .در این میان زنانی که حاجتشان بچه دار شدن است از زیر شتر زین العابدین یا شتر حضرت زینب چند بار رد میشوند اگر سال بعد حاجتشان روا شود برای افرادی که نقش حضرت زینب یا حضرت زین العابدین را در تعزیه بازی می کنند پول یا تکه ای طلا هدیه می دهند یا برای شترانی که نماد شتران زین العابدین وحضرت زینب است قربانی میکنند.

یکی از آخرین صحنه های تعزیه ورود شیر به میدان است .مردم این منطقه معتقدند که وقتی امام حسین بر زمین می افتد وجسدش غرق در نیزه ها وشمشیرها می شود این شیر به طرف امام حسین میشتابد وبا حمله کردن به بعضی از افراد یزید نیزها وشمشیرها را از بدن امام جدا می کند .

در قسمت پایانی تعزیه روز عاشورا درهنگام اجرای صحنه افتادن امام حسین (ع) بر روی زمین نی هایی را روی بدن شبیه می اندازند. بعد از اتمام تعزیه مردم واردمیدان میشوند واز نی ها به عنوان تبرک برمی دارند . این نی ها نماد شمیرها ونیزه هایی است که در روز عاشورا به بدن امام حسین (ع) کرده است .

در پایان رسم بر اینست که ازمیهمانان و تماشاگران تعزیه پذیرایی شود.هزینه پذیرایی معمولا" ازمحل نذورات مردم و خیرین و متولیان تکایا و هیئات مختلف شهر تأمین میشود.

معمولا" با شیر، کیک ،خرما،آش . شله زرد، حلوا و.. به عنوان صبحانه و قیمه،قورمه سبزی،استانبولی نیز به عنوان ناهار و در بین آن با انواع شربت ،چای و قهوه از مردم پذیرایی می شود.

آیین های عزاداری زنانه

1- لطمیه

بخش مهمی از آیینهای یک جامعه آیینهایی هستند که به صورت تک جنسیتی اجرا میشوند و آیینهای زنانه بخشی از این آیینها را تشکیل میدهند اغلب آیینهای زنانه در خلوت خانهها یا بخش زنانه زیارتگاهها و یا به ندرت، در مساجد زنانه اجرا میشوند. زنان برخلاف مردان تنها در مواقع خاص مثل دهه اول محرم که شرایط آیینی ویژهی برای شرکت در آیین از منازل خود خارج شده و در فضای عمومی قرار میگیرند و در این شرایط نیز بهصورت حاشیهای در مراسم مردانه شرکت میکنند.

بخش عمده آیینهای زنانه به آیینهای مذهبی مثل انواع سفره، روضهها و مولودیها، سفرهای زیارتی و نذرهای خوراکی محدود میشود. علیرغم این موضوع میتوان گسترش آیینهای زنانه را در همین گروه بررسی کرد.

از طرفی اقوام ایرانی هر کدام مراسم و آیین های عزاداری را منطبق با فرهنگ خودشان اجرا می کنند و در این میان مردم عرب زبان خوزستان نیز مراسم محرم را با آیین های بومی خود اجرا می کنند. مراسم عزاداری زنانه "لطیمه " از این دسته آیین های خاص است . این مراسم از نوع عزاداریهای عمومی است که نیاز به دعوت ندارند و ورود برای عموم زنان آزاد است.ازاینرو جمعیت زیادی در آن شرکت دارند .

درمراسم سوگواری زنانه (لطمیه)، بعد از ذکر احادیث، جمعیت به پا می خیزند و برای مراسم لطمیه آماده می شوند. «ملایه» یا نوحه خوان شروع به خواندن نوحه که متفاوت با نوحه قبلی است می کند و حاضرین دوبه دو روبه روی هم می ایستند و هنگام لطم، یک بار به طرف راست و یک بار به طرف چپ با پیشانی و سر برمی گردند. معمولا آن هایی که سینه می زنند با صوت جواب می دهند و سایر شرکت کنندگان بیتی از نوحه را تکرار می کنند. این مرحله از مراسم «لطم زنی» را که اولین مرحله آن است «فزاعیه» می گویند. در "فزاعیه " گاه ابيات را با سرعت مي خوانند و صدايشان لحني حماسي به خود مي گيرد و كلمات كوبنده و رسا ادا مي شوند.

مرحله «فزاعیه» را بیشتر زنان مسن، پیران و بزرگان انجام می دهند. چون این مرحله در جا و ایستاده انجام می گیرد و نیاز به فعالیت زیاد ندارد. بعد از این مرحله، مرحله «ثکیله» شروع می شود که در آن دایره شکل می گیرد. در این مرحله بیشتر سوگواران زنان جوان هستند، دختربچه ها در وسط دایره و بزرگان دایره ای کوچک را تشکیل می دهند.دایره از طرف راست می چرخد، هنگام بالا آمدن زنان عز ادارصورتهایشان را با دو دست "لطم "می کنند. انتهای هر مراسم نیز «یزله»، انجام میشود. به این صورت که عزادارن نیمخیز پایین میآیند و بر میخیزند، پس از آن هم عقب میروند و جای خود را به گروههای عزادار بعدی میدهند.

دراین آیین ،میان زنان همبستگی ویژه ای مشاهده می شود که به نوعی هویت بخش است . هویتی که بنظر می آید به مرور زمان و تحت تأثیر آیین و پایبندی به ارزشهای آن شکل گرفته است . حتی نوع پوشش و حجاب زنان شرکت کننده در این آیین به طور ملموسی یکدست و همگون بنظر می رسد . به عبارتی قدرت فضای آیینی بر تنوع طلبی و مدگرایی غالب است و بسیاری از زنان دراین مراسم پوششی متناسب با فضای" لطمیه" اختیار می کنند .

درپایان چنین مراسمی آنچه که آنها تجربه می کنند، یک تجربه مذهبی است. حضور آنها هم برای "مشارکت" است، حتی اگر در گوشه ای از مراسم هم ایستاده باشند، این ایستادن هم به نوعی مشارکت آنها در مراسم محسوب می شود، و آنها با رفتارهایی مانند گریه کردن، سینه زدن، اشک ریختن به نوعی در این مراسم سهیم می شوند. در نهایت بواسطه این شرایط، تجربه مذهبی و شعف درونی خاص خودشان را بدست می آورند.

2- عرس القاسم

یکی دیگر از آئین های زنان عرب برای سوگواری حضرت قاسم (ع) است. مراسم «عرس القاسم»، یا عروسی حضرت قاسم، شب هشتم ماه محرم برگزار میشود و یکی از خانههای محل به صورت نذری میزبانی این مراسم را بر عهده میگیرد. به این صورت که یک حجله نصب میشود و هنگام اجرای مراسم زنها سینیهای خود را در تاریکی مطلق که فقط شمعهای سینی روشن هستند به دور «کله»، یا حجله می چرخانند و سایر زنان با سینه زنی و «کِل زدن»، آنها را همراهی میکنند.

در خوزستان رسم است که زنانی که باردار نمیشوند و دخترانیکه میخواهند ازدواج کنند، برای لحظاتی در «کله» میشینند تا به مرادشان برسند. بعضي از زنان هم طوري كه ميزبان عزاداري متوجه نشد از آن خانه وسيله يي مثل فنجان يا نعلبكي را مي برند تا اگر سال آينده به مرادشان برسند تعداد بيشتري فنجان براي خانه ميزبان عزاداري هديه بگيرند.

کویریات...